3. Sulu, Kuru ve Susuz Sabun Üretimi: Terimler Bize Ne Anlatıyor?

Sahada kullanılan ifadeleri bilimsel karşılıklarıyla eşleştirirken kesinlik sınırlarını korumak

Sabun üretimini anlatan metinlerde “sulu soğuk”, “sulu sıcak”, “kuru sabun” ve “susuz sabun” ifadelerine rastlanabilir. İlk bakışta bunlar, birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış standart yöntem adları gibi görünebilir. Ancak bu ifadelerin hepsi uluslararası teknik literatürde aynı ölçüde yerleşik değildir; bazıları yerel üretim diline, bazıları ise sanayi süreçlerine aittir.

Bu yazı, “Sabun Nasıl Üretilir?” serisinin üçüncü bölümüdür. İlk yazıda sabunun kimyasına ve tarihine, ikinci yazıda üretim yöntemlerine baktık. Burada temel soru şu: Bir üretici “sulu”, “kuru” veya “susuz” dediğinde tam olarak neyi kastediyor olabilir? Yerel terimlerle bilimsel karşılıkları eşleştirmek yararlıdır; fakat kaynakların desteklemediği bir tanımı kesinleştirmek doğru değildir.

“Sulu soğuk” ve “sulu sıcak”: yerel terimler

“Sulu soğuk” ve “sulu sıcak” ifadeleri, incelediğimiz kaynaklarda uluslararası ölçekte standartlaşmış yöntem adları olarak doğrulanamadı. Bu, sözlerin sahada kullanılmadığı anlamına gelmez. Daha çok, anlamlarının yöreye, ustaya veya üretim bağlamına göre değişebileceğini gösterir.

“Sulu” sözcüğü, üretimde suyun önemli miktarda kullanıldığını veya sabun kütlesinin su bakımından zengin olduğunu anlatmak için kullanılıyor olabilir. “Soğuk” ise dışarıdan belirgin bir pişirme uygulanmamasını; “sıcak” ise ısıtma veya kaynatma yapılmasını ifade ediyor olabilir. Ancak bu açıklama, yerel terimlerin her yerde kesin karşılığı budur demek değildir. Bu eşleştirme, mevcut anlatımlardan çıkarılan makul bir yorum olarak görülmelidir.

Bir üreticinin yöntemini anlamak için yalnızca adını sormak yerine süreci tarif etmesini istemek daha güvenilir sonuç verir: Yağ ve alkali nasıl bir araya getiriliyor? Isıtma veya kaynatma yapılıyor mu? Sabun sulu fazdan ayrılıyor mu? Tuzlama uygulanıyor mu? Gliserin içeren sulu faz ayrılıyor mu? Ürün ne kadar süre kurutuluyor? Bu sorular, kullanılan yerel terimden daha açık bilgi sağlar.

“Kuru sabun” en az dört farklı anlama gelebilir

Kuru sabun ifadesi tek bir üretim yöntemini anlatmaz. Bağlama göre, üretimden sonra kurutulmuş bir kalıp sabunu; endüstriyel hatlarda nemi alınmış sabun kütlesini; yağ asitlerinin katı bir alkaliyle nötralize edildiği özel bir prosesi veya önceden üretilmiş sabunun yeniden şekillendirilmesini ifade edebilir.

1. Sergide kurutulmuş sabun

Geleneksel sabunhanelerde şekillendirme veya kesme aşamasından sonra sabun kalıpları ya da parçaları havalandırılan alanlarda bekletilebilir. Bu süre içinde ürün su kaybeder ve fiziksel özellikleri değişir. Halep, Nablus, Antakya ve Nizip gibi üretim geleneklerinde kurutma süresi ve uygulama aynı değildir; tek bir süreyi bütün sabunlara genellemek doğru olmaz.

Bu bağlamda “kuru”, suyun üretim reaksiyonunda hiç kullanılmadığı anlamına gelmez. Sabunlaşma çoğunlukla sulu alkali ortamında gerçekleşmiş, suyun bir bölümü daha sonra uzaklaştırılmıştır. Uzun kurutma süresi tek başına kaliteli hammadde, doğru formül veya ürün güvenliği kanıtı değildir.

2. Endüstriyel kurutma

Sanayide sabun kütlesi, sonraki aşamalarda işlenebilmesi için belirli bir nem düzeyine getirilebilir. Vakumlu veya püskürtmeli kurutma gibi sistemlerde su, kontrollü koşullarda uzaklaştırılır. Elde edilen sabun daha sonra pul, granül veya başka ara ürün biçimlerinde işlenebilir. Sürecin ayrıntısı tesisin teknolojisine ve üretilecek ürünün türüne bağlıdır.

Burada da “kuru sabun” ifadesi, mutlaka sıfır su içeren bir ürün anlamına gelmez. Teknik kullanımda kurutma genellikle nemin belirli bir düzeye indirilmesi demektir; hedef nem, ürün ve proses gereksinimine göre değişebilir.

3. Kuru nötralizasyon

Teknik literatürde “kuru nötralizasyon” adı, bazı yağ asitlerinin katı alkali maddelerle sabuna dönüştürüldüğü süreçler için kullanılır. “Kuru” adı, sürecin her aşamasında hiç su bulunmadığı anlamına gelmez; kimyasal tepkime ve ekipman koşulları ayrıntılı teknik bilgi gerektirir. Bu özel sanayi terimini geleneksel sabunhanede yapılan üretimle aynı şeymiş gibi sunmamak gerekir.

4. Hazır sabunun eritilip yeniden şekillendirilmesi

Sabun talaşını veya önceden üretilmiş bir sabun bazını eriterek yeni bir şekle sokmak, yeni bir sabunlaşma süreciyle aynı değildir. Sabunlaşma daha önce gerçekleşmiştir; sonraki işlem esas olarak şekillendirme ve formülasyona ilişkin olabilir. Bu nedenle erit-dök yöntemi, “yağdan sabun üretimi” ile aynı kategoride değerlendirilmemelidir.

“Susuz sabun” ne demek?

“Susuz sabun” ifadesi özellikle dikkatli kullanılmalıdır; çünkü en az iki farklı teknik anlamla karşılaşılabilir. Birincisi, sabunlaşma sırasında su kullanılan fakat ürün daha sonra vakum altında kurutularak susuza yakın bir kütle hâline getirilen sanayi süreçleridir. İkincisi ise reaksiyonun sulu ortam yerine farklı bir ortamda yürütülmesini amaçlayan, özel teknik veya patent belgelerinde anlatılan süreçlerdir.

Susuz reaksiyon ile susuza yakın ürün aynı şey değildir

Benjamin Clayton’ın 1937 tarihli başvurusuna dayanan patent, sabun üretim akışının vakum altında su kaybına uğratıldığı bir sistemi tarif eder. Bu belge, belirli bir proses tasarımının tarihsel kanıtıdır; söz konusu yöntemin bütün sanayide ne ölçüde yaygın kullanıldığını tek başına göstermez. Bu tür bir süreçte “susuz” denilen şey, reaksiyonun mutlaka su olmadan gerçekleşmesi değil, son ürünün çok düşük nem içeren hâle getirilmesi olabilir.

Patent literatüründe, su yerine organik çözücülerin kullanıldığı veya suyun sınırlı olduğu reaksiyon ortamları da tarif edilmiştir. Ancak patentte bir yöntemin yer alması, yöntemin geleneksel sabunculukta kullanıldığı ya da yaygın ticari uygulama olduğu anlamına gelmez. Bu tür süreçler, çözücülerin ve ekipmanın özellikleri nedeniyle özel teknik kontrol gerektirir; evde veya geleneksel atölyede denenecek yöntemler olarak sunulmamalıdır.

Dolayısıyla yağın içine katı kostik eklemek “susuz sabun üretimi” diye adlandırılmamalıdır. Bu hem teknik açıdan yanıltıcıdır hem de ciddi güvenlik risklerini göz ardı edebilir. Sodyum hidroksit aşındırıcıdır; sabun üretim süreçleri uygun eğitim, ekipman ve güvenlik önlemleri gerektirir.

Kavramları yan yana koyalım

Sulu soğuk / sulu sıcak: Bu ifadeler, yerel üretim dilinde ısıtma yapılmadan veya ısıtılarak gerçekleştirilen üretim biçimlerini anlatıyor olabilir. Ancak uluslararası ölçekte standart yöntem adları olarak doğrulanmış değillerdir. Tam olarak ne anlama geldiklerini anlayabilmek için üreticinin uyguladığı işlemleri ayrıca öğrenmek gerekir.

Kurutulmuş veya kuru sabun: Geleneksel sabunhanelerde sergide bekletilerek ya da endüstriyel tesislerde özel kurutma sistemleriyle nemi azaltılmış sabunu ifade edebilir. Buradaki “kuru” sözcüğü, üretimin hiçbir aşamasında su kullanılmadığı anlamına gelmez. Sabunlaşma sırasında kullanılan suyun bir bölümü daha sonra uzaklaştırılabilir; bitmiş üründe de bir miktar nem kalabilir.

Kuru nötralizasyon: Teknik literatürde, belirli yağ asitlerinin katı alkali maddelerle tepkimeye sokularak sabuna dönüştürüldüğü özel bir üretim sürecini ifade eder. Bu terim, geleneksel kazan sabunculuğuyla aynı yöntemmiş gibi değerlendirilmemelidir. Ayrıca “kuru” sözcüğü, bütün aşamalarda hiç su bulunmadığını göstermez.

Susuz veya susuza yakın sabun: Bu ifade iki farklı durumu anlatabilir. Birincisi, sabunlaşma sırasında su kullanıldıktan sonra ürünün kurutularak çok düşük nem içeren bir kütleye dönüştürülmesidir. İkincisi ise reaksiyonun sulu ortam yerine farklı bir ortamda yürütülmesini amaçlayan özel teknik süreçlerdir. Bu iki durum birbirinden ayrılmalıdır. Bir yöntemin patentte tarif edilmiş olması da onun geleneksel veya yaygın ticari uygulama olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Yarı pişmiş / tam pişmiş yöntem: Bu yöntemler, ısı kullanımının yanı sıra sabun kütlesinin gliserin ve diğer bileşenleri içeren sulu fazdan ayrıştırılması bakımından da farklılaşabilir. Ancak terimlerin kapsamı kaynağa ve üretim geleneğine göre değişebilir. Bu nedenle gliserinin sabunda kalıp kalmadığını yalnızca yöntem adına bakarak değil, gerçek üretim aşamalarını inceleyerek değerlendirmek gerekir.

Erit-dök yöntemi: Önceden üretilmiş sabun bazının veya sabun talaşının eritilerek yeniden şekillendirilmesidir. Yağdan başlayarak yeni bir sabunlaşma tepkimesi yürütmekle aynı işlem değildir; esas olarak mevcut sabunun yeniden işlenmesi ve şekillendirilmesi söz konusudur.

Sabunla ilgili yaygın yanlış anlamalar

“Kostiksiz sabun olur mu?”

Sabunlaşma, yağların alkaliyle tepkimesine dayanır. Geleneksel kül suyu da alkalilik sağlayabilir; modern üretimde sodyum hidroksit veya potasyum hidroksit kullanılabilir. Bu nedenle “kostiksiz” sözü tek başına kimyasal süreci açıklamaz. Bitmiş üründe tepkimeye girmemiş serbest alkali bulunup bulunmadığı ise uygun analizlerle değerlendirilmesi gereken ayrı bir konudur.

“Isı, yağın bütün değerini yok eder mi?”

Bu kadar genel bir sonuç çıkarılamaz. Isı, üretim koşullarına bağlı olarak koku veya bazı ısıya duyarlı bileşenleri etkileyebilir; fakat sabunlaşma zaten yağların kimyasal yapısını dönüştürür. “Soğuk her zaman daha iyidir” veya “ısıtma her şeyi yok eder” gibi ifadeler, ürün ve süreç hakkında yeterli bilgi vermez.

“Sert ve çok köpüren sabun daha kalitelidir.”

Sertlik, köpük miktarı ve köpüğün yapısı; kullanılan yağların bileşimi, formülasyon ve nem gibi birçok etkene bağlıdır. Bunlar tek başına kalite ölçütü değildir. Kalite değerlendirmesi, ürünün kullanım amacı, kimyasal özellikleri, üretim kontrolü ve doğru etiketlenmesiyle birlikte yapılmalıdır.

“Gliserin sabunda kalırsa daha iyi olur.”

Gliserinin sabun kütlesinde kalması veya üretim sırasında ayrı bir akışa geçmesi, prosesin özelliklerinden biridir. Bu bilgi tek başına sabunun üstünlüğünü kanıtlamaz. Ürünün bütün formülasyonu ve özellikleri değerlendirilmeden yalnızca gliserin üzerinden kalite hükmü vermek doğru değildir.

“Geleneksel olan her zaman daha iyi, endüstriyel olan her zaman kötüdür.”

Geleneksel üretim kültürel miras ve usta bilgisi taşıyabilir; endüstriyel üretim ölçüm ve tutarlılık avantajları sağlayabilir. İkisinin de niteliği gerçek uygulamaya bağlıdır. Geleneksel üretimi romantikleştirmek de modern üretimi peşinen değersizleştirmek de doğru bir değerlendirme yöntemi değildir.

Sonuç: Terimlerden önce süreci anlamak

“Sulu”, “kuru” ve “susuz” sözcükleri sabun üretiminin farklı özelliklerine işaret edebilir; fakat her biri tek başına eksiksiz bir yöntem tanımı sunmaz. Yerel terimleri belgelemek, ustaların kullandığı dili küçümsemeden anlamaya çalışmak ve bu dili teknik kaynaklarla karşılaştırmak önemlidir. Ancak yerel kullanım hakkında yeterli kanıt bulunmadığında, yorum ile doğrulanmış bilgiyi birbirinden ayırmak gerekir.

Sabun Müzesi açısından bu yaklaşım, geleneksel sabunculuğu yalnızca geçmişe ait bir görüntü olarak değil, belgelenmeye ve anlaşılmaya değer yaşayan bir bilgi alanı olarak ele almanın parçasıdır. Her sabunun ardında bir hammadde seçimi, bir üretim süreci ve çoğu zaman belirli bir coğrafyayla ilişki vardır. Bu hikâyeleri anlatırken amacımız bir yöntemi diğerinden üstün ilan etmek değil; sabunun nasıl üretildiğini, hangi bilginin korunduğunu ve ürün kalitesinin hangi ölçütlerle değerlendirilebileceğini daha anlaşılır kılmaktır.

Kaynaklar

· Çiftyürek, M. (2022). “Tarihi Antakya sabunhanelerinde geleneksel sabun üretim süreci ve bu süreçte kullanılan teçhizatlar.” Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(49), 473–491. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hmkusbed/article/1104162

· Konkol, K. L. & Rasmussen, S. C. (2015). “An Ancient Cleanser: Soap Production and Use in Antiquity.” Chemical Technology in Antiquity, ACS Symposium Series 1211, 245–266. https://doi.org/10.1021/bk-2015-1211.ch009

· UNESCO. “Craftsmanship of Aleppo Ghar soap” (2024). https://ich.unesco.org/en/RL/craftsmanship-of-aleppo-soap-02132

· UNESCO. “Tradition of Nabulsi soap making in Palestine” (2024). https://ich.unesco.org/en/RL/tradition-of-nabulsi-soap-making-in-palestine-02133

· Türk Patent ve Marka Kurumu. Nizip Sabunu coğrafi işaret tescil belgesi. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/335.pdf

· U.S. Environmental Protection Agency (1974). Development Document for Effluent Limitations Guidelines and New Source Performance Standards: Soap and Detergent Manufacturing Point Source Category (EPA-440/1-74-018-a). https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/soap-detergent-mfg_dd_1974.pdf

· U.S. Environmental Protection Agency. AP-42, Chapter 6.8: Soap and Detergents (1995 edition). https://gaftp.epa.gov/ap42/ch06/s08/final/c06s08_1995.pdf

· T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2012). Kimya Teknolojisi: Sabun Analizleri (MEGEP modülü). https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/Sabun%20Analizleri.pdf

· Thomssen, E. G. (1922). Soap-Making Manual. https://www.gutenberg.org/ebooks/34114

· U.S. Patent 2,254,996. “Method and apparatus for making and processing soap” (Clayton; başvuru 1937). https://patents.google.com/patent/US2254996A/en

· Encyclopaedia Britannica. “Soap and detergent.” https://www.britannica.com/science/soap

Doğrulama Notları:

· Mezopotamya tabletleri, erken dönem yağ-kül işlemlerine kanıt sağlar; bunların tümünü modern kişisel temizlik sabunu olarak tanımlamak kesin değildir.

· UNESCO’nun 2024 kayıtlarında Halep gar sabunu zanaatı ile Nablus sabunculuğu ayrı unsurlardır; tek bir ortak kayıt gibi yazılmamalıdır.

· Nizip Sabunu coğrafi işaret belgesi tescilli ürünü tanımlar; bütün geleneksel sabunlar için evrensel reçete sayılmamalıdır.

Sabun Müzesi

Bizi Sosyal Medyada da Takip Edebilirsiniz

İletişim

Bültenlerimize Abone Olun

iletisim @ sabunmuzesi.com.tr

+90 (532) 697 2286

© 2024. Tüm Haklarımız Saklıdır

+90 (532) mysabun